Критериуми за членство

Политички критериуми – функционирање на демократските институции

 

Делот за политички критериуми, иако не е формално поглавје, се состои од клучни критериуми коишто треба да ги исполниме како предуслов за членство. Во овој дел се следат сите аспекти поврзани со демократското функционирање на институциите на државата од коишто дел се следат и во рамки на поглавјата 23 и 24[1]. Не постои европско законодавство што треба да се усвои и секоја држава има право да одлучува за сопственото политичко уредување, сè додека тоа е во согласност со Копенхагенските критериуми. Во рамки на политичките критериуми се следи и процесот на децентрализација, спроведувањето на избори, слободата на медиумите, како и односот на државата со граѓанското општество како клучен израз на демократските процеси.

Клучен документ во политичките критериуми се Итните реформски приоритети подготвени од страна на ЕК во 2015 година врз основа на Препораките на групата високи експерти за системските прашања од владеење на правото во врска со следењето на комуникациите[2]. Врз основа на препораките, од 2015 година наваму СЕП во меѓуресорска координација подготвува и следи акциски план за нивно спроведување во којшто се вклучени и задолжени клучните институции во области како што се следење на комуникациите и реформа на безбедносно-разузнавачките служби, независни регулаторни и надзорни тела, реформа на правосудниот систем, деполитизација на јавната администрација, анти-корупциски политики, изборна реформа, медиуми и слобода на изразување.

Носител на работната група е СЕП, а опфатени се следните области, односно подрачја:

  • Демократија и владеење на правото – каде што се следи работата на Собранието, Владата, јавната администрација, правосудството, органите кои работат на борба против корупција;
  • Човекови права и права на немнозински заедници (носител е Министерството за правда);
  • Регионални прашања и меѓунардони обврски, каде што акцентот е ставен на добрососедските односи и спроведувањето на билатералните договори (носител е МНР).

Клучни македонски документи за секоја од горенаведените области се:

  • Закон за следење на комуникациите, Закон за Оперативно техничката агенција (ОТА); Закон за електронски комуникации и Закон за класифицирани информации;
  • Деловник на Собранието и Етички кодекс за пратениците;
  • Договор за пријателство, добрососедство и соработка меѓу Република Македонија и Република Бугарија, Преспанскиот договор;
  • Закон за употреба на јазиците, Програма за одржлив локален развој и децентрализација 2015-2020;
  • Закон за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги, Закон за медиуми, Закон за основање на Jавното претпријатие Македонска радиодифузија;
  • Стратегија на Владата за соработка со и развој на граѓанскиот сектор;
  • Стратегија за реформа на јавната администрација (2018-2022), Закон за административни службеници, Закон за општа управна постапка, Закон за вработените во јавниот сектор.

Економски критериуми

Следењето на исполнувањето на економските критериуми исто така е непосредно поврзано со следењето на соодветните поглавја со економска содржина, но и следењето на одредени аспекти од другите поглавја, пред сè т.н. суштински реформи кои имаат импликации за функционирањето на економијата. Во овој дел се мери во кој степен македонската економија е функционална пазарна економија, како и нејзината способноста да се справи со конкурентските притисоци по членството, како услови што треба да се постигнат во рамки на Копенхагенските критериуми. Нема европско аки што треба директно да се усвои, односно важат прописите на ЕУ неопходни за усогласување во другите поглавја, се следи нивното транспонирање, спроведувањето и постигнатите резултати.

Во рамки на работната група која ја координира Кабинетот на заменикот на претседателот на Владата на РС Македонија задолжен за економски прашања и за координација со економските ресори се следат следните области, односно подрачја:

– Макроекономска стабилност, вклучувајќи соодветна стабилност на цените, одржливи јавни финансии и надворешните сметки;

– Либерализација на цените и трговијата (рамнотежа меѓу понудата и побарувачката преку слободно заемно дејство на пазарните сили);

– Способност на финансискиот сектор да ги насочи заштедите кон продуктивно инвестирање (банкарски сектор, небанкарски финансиски институции);

– Преструктуирање на сопственоста и претпријатијата (приватизација и структурни реформи);

– Непостоење на позначајни бариери за влез (отворање на нови фирми) и излез од пазарот (стечај, ликвидација);

– Зајакнување на правниот систем, вклучувајќи го регулирањето на имотните права, спроведувањето на законите и договорите, и ефективноста на судскиот систем во врска со економските прашања;

– Доволно количество, по соодветна цена, на човечки капитал, вклучувајќи образование и истражување и иден развој на ова поле;

– Доволно количество, по соодветна цена, на физички капитал, вклучувајќи инфраструктура (енергија, телекомуникации, транспорт итн.) и иден развој на ова поле;

– Степен и динамика на трговска интеграција на земјата со ЕУ пред проширувањето (ова се однесува на обемот и природата на добрата што веќе се тргуваат со земјите-членки);

– МСП и учеството на малите фирми;

– Степенот до кој владината политика и законодавството влијаат на конкурентноста преку трговската политика, политиката на конкуренција, државната помош, странски директни инвестиции, поддршка за МСП, итн;

– Реформи во сектори насочени кон зголемување на продуктивноста и конкурентноста (земјоделство и рурален развој, сектор на производство, вклучувајќи диверзификација на
индустриската база).


[1] Во овој дел ќе стане збор само за аспектите кои не се следат во поглавјата 23 и 24.

[2] Т.н. „Извештај на Прибе“, подготвен од група европски експерти предводени од Рајнхард Прибе кои беа во посета на државата во 2015, а потоа во 2017 беа во повторна посета за оценување на степенот на исполнетост на препораките. Достапен е на следниот линк https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/urgent_reform_priorities_en.pdf

Административен капацитет – реформа на јавната администрација

Прашањето за соодветноста на административните капацитети на државите што преговараат станува актуелно во политиката на проширување со пристапувањето на државите од Централна и Источна Европа. Дотогаш се смета дека иако секоја нова членка има свои специфики во однос на административна култура, процедури и институции, во текот на заедничкото работење доаѓа до релативно брзо хармонизирање, не само формално туку и суштинско, во однос на вредностите. Со пристапувањето на државите од поранешниот комунистички блок, се јавува експлицитно потреба тие да ги усвојат и да се прилагодат кон веќе воспоставените административни структури и процеси, а тоа е обврска и за РС Македонија.

Член 4 од Договорот за ЕУ ги обврзува државите членки да ги преземат сите неопходни мерки за исполнување на обврските од членството, а член 7 предвидува санкции за неисполнување[1]. Освен тоа и Судот на правдата има надлежност да презема мерки во поединечни случаи на неспроведување на европското аки. Токму затоа, прашањето за создавање и одржување соодветно ниво на административен капацитет е клучно, не само за ефикасно спроведување на преговарачкиот процес туку и понатаму.

Имајќи го предвид искуството на повеќето земји од регионот, задржувањето на изградените капацитети, односно квалитетните и искусни експерти во различни поглавја во администрацијата претставува сериозен проблем, особено за малите земји со ограничени човечки ресурси како РС Македонија. Кај нас, со оглед на долгата стагнација во пристапниот период, одливот на квалитетен кадар од администрацијата е дополнителен предизвик кој бара системски пристап и дефинирање на соодветна стратегија за задржување на кадарот кој ќе биде обучен и вклучен во преговорите и по нивното завршување.

Од суштинско значење во тој процес е Центарот за обука на СЕП формиран во 2011 година како одделение во рамки на секторот за координација на европски фондови и друга странска помош. Негова задача е следење и унапредување на постојните институционални капацитети преку утврдување на потребите од обука и обезбедување можности за континуирано професионално надградување на структурите кои работат на прашања поврзани со преговорите и европските фондови (обука, стипендии и сл.)  

Освен тоа, во однос на јакнењето на капацитетите на целата администрација, не само за спроведување на преговорите туку и воопшто за преземање на обврските од членството, клучна институција, а воедно и раководител на работната група за административни капацитети во НПАА структурата, е Министерството за информатичко општество и администрација. Министерството е задолжено за креирање и спроведување на реформата на јавната администрација и за постојано јакнење на капацитетите преку Академијата за стручно усовршување на административните службеници. Клучните предизвици кои нè очекуваат во овој дел се:

  • јакнење на рамката за креирање јавни политики во консултативен процес, со соодветен буџет и рамка за следење;
  • подготовка на закони врз основа на докази и консултација со засегнатите страни, како и нивно усвојување во редовна постапка;
  • систем за управување со човечки ресурси заснован на заслуги, континуирано усовршување и политика на задржување на кадар.

Дополнително, и ЕУ треба од своја страна да биде подготвена да ја прими новата држава и овој критериум зависи исклучиво од политичката воља на сите земји членки кои одлуката за проширување ја носат едногласно[1].

Сè до т.н. ЕФТА проширување во 1995 година, пристапувањето не се засноваше на структуриран сет инструменти, туку се одвиваше преку преговори водени главно од интересите на различни држави членки во однос на кандидатите за членство. Од усвојувањето на Копенхагенските критериуми наваму, секое ново проширување се води од сè подетални и построги критериуми во однос на демократија, владеење на правото, конкурентност на домашната економија и збир на секторски политики во кои треба да се направи усогласување со европското право. Копенхагенските критериуми во 1995 се надополнети со т.н. Мадридски критериуми кои налагаат прилагодување на националната администрација и правосудство за да можат ефикасно да го транспонираат и применуваат европското законодавство. Во 1998, на Европскиот самит во Хелсинки, како критериум и експлицитно е наведена обврската за земјите членки да ги почитуваат вредностите и целите од Договорите за ЕУ. Целта на деталниот и темелен пристап е да се подготват државите кандидати да ги преземат сите обврски кои произлегуваат од полноправното членство и да може да ги уживаат сите придобивки, без притоа да се наруши функционирањето на ЕУ.

Со новиот пристап кон проширувањето на Европската комисија од 2013 година[2], поучена од проширувањето со Романија и Бугарија, ЕУ ги воведува петте области: владеење на правото, јакнење на економското управување, поддршка за демократските институции, почитување на основните човекови права и односи меѓу земјите од проширувањето и земјите членки како суштински реформски приоритети (fundamentals), односно предуслови за пристапување на кои треба да се посвети особено внимание. Во тој контекст, поглавјата 23 – Судство и фундаментални права и 24 – Правда, слобода и безбедност се првите поглавја што се отвораат во рамки на преговорите и последните што се затвораат, откако сите други услови ќе бидат исполнети.


[1] European Commission, Accession criteria, 2016. https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/policy/glossary/terms/accession-criteria_en

[2] European Parliament, MEPs back Štefan Füle’s “five fundamentals” for countries wanting to join the EU, 2013. http://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20131016IPR22394/meps-back-fule-s-five-fundamentals-for-countries-wanting-to-join-the-eu

 

Scroll to Top